mércores, 22 de maio de 2019

Publicación en Raigame: “Luis Casado en Ourense”


Cuns meses de retraso, deu por fin comezo a distribución do número 42 de Raigame (revista de arte, cultura e tradicións populares), publicación debida ao Centro de Cultura Popular Xaquín Lorenzo.

É este un número especialmente dedicado á fotografía da nosa terra, que conta con artigos de Xosé Sierra, César Llana, Rafael Salgado, Nieves Amado, Antonio Piñeiro, Xosé Manoel Rodríguez, Gustavo Docampo, Alexander de los Ríos e Edelmiro Martínez, ademais do que eu mesmo presento e leva por título “Luis Casado en Ourense”.

Neste artigo pretendín dar unha achega á relación que Ksado mantivo coa cidade das Burgas e, sobre todo, tentei biografar os seus primeiros anos de formación antes de establecerse en Santiago. O seu devir profesional forxouse nese tempo e explica en boa medida cuestións de estilo e decisións que marcaron a súa vida.

Velaquí deixo as primeiras liñas do escrito, que espero que sexa do voso interés. Só dicirvos que a revista Raigame é de distribución gratuíta previa subscrición no seu correo electrónico (ccpraigamepublicacions@depourense.es).





«Ao longo da historia da fotografía en Galicia contamos cun feixe de nomes que ficaron gravados na memoria das diferentes xeracións de galegos. Sería ocioso aquí mencionar as decenas daqueles que máis renome tiveron en cada unha das vilas e cidades do noso país. Temos aos Zagala, Jaime Pacheco, Caamaño, Avrillon, Sellier, Mora, Bordoy e tantos e tantos outros.

En Ourense a pioneira e imprescindible obra de Rafael Ángel Salgado titulada “Achegamento á historia da fotografía en Ourense (1856-1940)” fai unha extensa relación dos profesionais que exerceron nesta cidade. José e Augusto Pacheco, Vales, Montenegro, Pedro Varela, Prieto, José Gil, Samaniego, Schreck e Vilar son algúns dos imprescindibles nomes que Salgado biografía detalladamente. Para moitos deles era a primeira vez que se lles facía xustiza lembrando o seu labor como fotógrafos.

Dentro da obra que publicada sobre a historia da fotografía en Santiago de Compostela ("As orixes da fotografía en Galicia") constatamos a existencia de varios fotógrafos que ao longo do século XIX mantiveron relación tanto con Santiago como con Ourense, xa fose como fotógrafos ou debido a outras vicisitudes vitais. O primeiro foi Carlos Santos García Vizcaíno, a quen seguiron outros como María Cardarelly, os irmáns Bocconi, Manuel Chicharro, Jesús Varela, Ricardo Otero, Hermógenes Garitaonandía ou os Ocaña.
Plaza del Mercado Chico, de Ávila,
lugar de nacemento (X) de Luis Casado en 1887,
segundo postal ca. 1920 de Luciano Roisin (col. ppia.)

Porén, destaca nesa conexión Santiago/Ourense no mundo da fotografía un nome por riba de todos, o de Luis Casado, quen ao se establecer en Compostela mudou o seu nome de guerra polo de Ksado, co que é amplamente coñecido. A figura de Ksado é para Santiago só comparable, pola súa influencia e extensión no tempo, á doutras dúas que marcaron o devir profesional da cidade: a de Juan Palmeiro (durante o terceiro cuarto do século XIX) e a de Manuel Chicharro (durante o derradeiro cuarto do mesmo século e a primeira década do XX). Xuntos os tres formaron a Grande Tríade da fotografía compostelá e mantiveron unha liña de traballo que pode cualificarse como continuísta no compositivo. Todos eles dedicáronse á fotografía por unha razón alimentista, dela viña o seu sustento. Non actuaban como artistas, senón como profesionais. Pero é o gusto da sociedade compostelá por un determinado xeito de retratarse o que os leva a manter unha estilística compositiva similar. Pódese por iso falar dunha escola fotográfica compostelá? Na nosa opinión, non, porque o certo é que o seu estilo é o preponderante en todo o país. Non obstante, os que traballaron en Compostela se mostraron especialmente rigoristas neste aspecto.

Ksado adoptou precisamente o hieratismo dos seus antecesores, como o propio do país. Pero, foi quen de aplicarlle uns elementos técnicos e estilísticos que fixeron del o fotógrafo que hoxe admiramos. Especialmente recolleu a tradición pictorialista, que chegou tarde a España, e empregouna no seu proveito para crear a nova fotografía galega.

Non toda a súa obra mantivo o mesmo estilo. Isto é obvio. Ao longo dunha vida todos mudamos, todos experimentamos, todos temos momentos mellores e peores, todos temos máis ou menos tempo para ser máis ou menos perfeccionistas. E no caso de Ksado é algo totalmente aplicable. Como traballador incansable, inquieto e aberto as 24 horas do día ás novidades, foi quen de crear unha obra inmensa. Segundo el mesmo afirmaba, tiña tiradas máis de millón e medio de placas ao longo da súa vida, e isto dicíao nos anos 60, unha década antes de falecer.

Porén, a pesar da constante presenza da obra de Ksado nos nosos días cando se bota unha ollada ás imaxes do pasado no noso país, hai aínda moitos interrogantes que se poden abrir sobre a súa biografía. Mais, quixera neste espazo afondar non no Ksado das “Estampas de Galicia”, aquel que repartía o seu tempo entre Santiago e Vigo, ou que con Signo se lanzou a percorrer a xeografía galega, senón a aquel que antes de ser Ksado foi Luis Casado, a aquel rapaz que a principios dun verán de 1894 chegou ás beiras do Miño e mirou por vez primeira á cidade que o forxou».
Claustro de San Francisco, por Ksado
(Vida Gallega, do 20/08/1929, p. 17; Galiciana)

domingo, 19 de maio de 2019

Novas luces nunha relación: Eliseo Segond e María Cardarelly


Ao rematar a redacción do libro “As orixes da fotografía en Galicia” (Alvarellos Editora / Consorcio de Santiago, 2018), sabía que, a non tardar, chegarían a min novas informacións de moitos dos fotógrafos tratados nel. E, mesmo, dos non tratados. Estaba no certo. Xa vou tendo un feixe de novidades que quixera ir debullando neste espazo pouco a pouco.

Dúas destas achegas viñeron a confirmar, un pouquiño máis se cabe, esa relación que apuntaba no libro e unía a dous dos nosos pioneiros da fotografía compostelá: a Eliseo Segond con María Cardarelly.

Lembremos que á María Cardarelly cóubolle a honra de ser a primeira fotógrafa con estudio propio en Galicia e unha das primeiras de España. Era apenas unha moza cando tomou a decisión de instalar un no espazo da tinturaría familiar, alí polo 1864. Aconteceu na rúa do Hórreo (á altura do que hoxe é o Restaurante Enxa e, ata hai poucos anos, o El Estanco), nun lugar que comercialmente a mediados do século XIX eran os arrabaldes da cidade. Habitualmente aquí se instalaban negocios de tipo industrial, tan cheirentos como era a propia tinturaría. Así que, se a fotografía era nese momento aínda un produto só ao alcance das clases máis acomodadas, semella moi pouco axeitado pretender atraer a esta clientela a un sitio con tan pouco glamour. Na miña opinión, esta foi a causa principal do seu fracaso e o motivo polo que penso que María debeu practicar a fotografía ambulante e non a de estudio máis canónica.

Pola súa banda, Eliseo Segond naceu e viviu boa parte da súa xuventude en Noia. Estaba emparentado pola súa nai co pioneiro Andrés Cisneros, como xa comentei no libro. Aínda así, esta circunstancia non parece que condicionase o seu futuro profesional. O certo é que se cruzou na súa vida un fotógrafo procedente de Madrid chamado Quintín Toledo, quen lle proporcionou a formación e os aparellos necesarios.

Velaquí que podo ir avanzando xa a primeira nova. Aínda que é resultado dunha consulta bibliográfica. Concretamente procede dunha comunicación do malogrado José Luis Cabo de maio do ano 1986 no I Congreso de Historia da Fotografía Española, celebrado en Sevilla1. Na páxina 208 das actas, Cabo sinala que era «de orixe francesa, xa que era fillo dun tintureiro deste país emigrado a Galicia a principios de século». En efecto, Eliseo foi fillo de Modesto Segond Cassò e da súa primeira muller, María Cisneros. Eu sabía que Modesto se dedicaba a algunha profesión comercial, pero o sorprendente era que, precisamente, exercese a mesma ca dos pais de María Cardarelly: a tinturaría. Como tantas veces temos dito, dificilmente son casualidades estas coincidencias. Este feito invita a pensar que os Cardarelly e os Segond se coñecían xa antes de que os seus fillos se decidisen dedicar á fotografía. Que lles empurrou a facelo? en que circunstancias tivo lugar? Son preguntas aínda sen unha resposta clara. Podemos imaxinar varias, pero quizais cómpre unha investigación máis en profundidade nos protocolos notariais noieses e composteláns, fontes que ata agora xa procuraron varias achegas deste fotógrafo. O que agora queda máis claro é que a súa sociedade (que xa insinúo no libro2) tivo lugar.

E se aínda cabía algunha dúbida desta relación entre estes fotógrafos, apareceu unha segunda luz. Neste caso foi consecuencia dunha acertadísima observación da investigadora e amiga Fernanda Padín Ogando3. A súa contribución non foi precisamente banal, xa que explica en parte a historia do único retrato coñecido da propia María Cardarelly.

Retrato de María Cardarelly publicado
en decembro de 2003 por Xosé Henrique Acuña (Revista das Letras)

Velaquí temos a vera imago da primeira fotógrafa coñecida de Rosalía de Castro, María Cardarelly. Foi publicada por Xosé Henrique Acuña nun artigo publicado no 2003 na Revista das Letras4. Mágoa que Acuña non dera máis referencias da fotografía, da que só dicía «A fotógrafa María Cardarelly en foto anónima (ca. 1895)». A pesar dos esforzos, non puiden obter outros datos e, cando publiquei a reprodución desta imaxe no meu libro, obviamente expuxen os que tiña.

E aquí é onde entra Fernanda Padín. O pasado 12 de febreiro escribiume unha mensaxe na que me chamaba a atención sobre esta imaxe da fotógrafa feita por un anónimo e sobre outra, con autoría, que publiquei na páxina 124 de “As orixes da fotografía en Galicia”. É esta5:


Dama compostelá descoñecida, carte-de-visite
do álbum de coñecidos de José Ogea Otero,
ca. 1867/68 (RAG, AL_22_017_02_001)

O fotógrafo desta imaxe é, como non podía ser doutro xeito, o mesmo Eliseo Segond. Comparando ambas imaxes comprobamos unha evidente concordancia de estilos, pero, sobre todo, un idéntico uso de aderezos na composición: a mesma cadeira torneada, a mesma cortina con borlas e a mesma alfombra. É dicir: o autor do retrato de María Cardarelly ten de ser o propio Segond.

Polo tanto, acudindo á datación da fotografía da dama compostelá descoñecida, temos que concluír que a imaxe de María Cardarelly é da mesma época: 1867/68. Cadra con esa faciana de rapaza de 22 ou 23 anos, coa que contaba por entón, e non dunha muller madura de 50 anos que era a proposta que facía Acuña.

Antes de acabar esta comunicación, teño que determe un pouco na actitude e na roupa que porta María Cardarelly na foto agora atribuída a Segond. Ten os brazos cruzados (algo non moi habitual), escondendo as mans. E, por outra banda, está vestida de negro, apenas cun fular cruzado no pescozo. Acaso pode estar de loito? Nun primeiro momento temos que confirmar que é moi habitual que as mulleres da época en Compostela vistan roupas escuras, polo que talvez sexa un uso social. Porén, tamén temos de lembrar que o pai de María, Agustín Cardarelli, morreu a comezos de decembro de 1867, polo que en efecto pode estar de loito. Esta circunstancia cadraría coa datación proposta da fotografía, pero non coa xeográfica. Agustín faleceu en Ferrol, onde vivía a familia desde ese ano ou o ano anterior. Así que isto nos levaría preguntarnos que facía Segond en Ferrol sendo un fotógrafo compostelán? Tendo en conta o complicado que era levar non só os aparellos fotográficos, senón tamén os elementos decorativos do estudio, non parece que Segond tivese feito semellante desprazamento. Así que, de ser feita a fotografía nalgunha cidade, tivo que ser en Santiago. María Cardarelly volveu ocasionalmente a Santiago unha vez abandonou a cidade en 1866? Semella por esta foto que así foi.

Hai outro dato biográfico de María Cardarelly que é importante salientar neste momento: a súa primeira voda sucedeu apenas un mes despois do pasamento do seu pai. Tivo lugar a finais de xaneiro de 1868. Ten relación este acontecemento coa fotografía?

Por fin, a simboloxía tradicional interpreta o cruce dos brazos como unha declaración de inactividade. Porén, María non cruza exactamente os brazos, senón que dirixe a man dereita baixo o antebrazo esquerdo e a man esquerda por riba do dereito para acabar escondida baixo o brazo. Algunhas fontes falan sobre o cruzamento de brazos como un símbolo masónico, pero este non parece o caso. Como me sucede a miúdo, prefiro presentar as preguntas e non decantarme ningunha das respostas insinuadas ata non ter unha confirmación.




Notas:
1.   Estas actas foron publicadas no mesmo ano baixo o título “Historia de la fotografía española 1839-1986”, nunha edición preparada por Miguel Ángel Yáñez Polo, Luis Ortiz Lara e José Manuel Holgado Brenes (Sevilla: Sociedad de Historia de la Fotografía Española; 650 páxinas). José Luis Cabo, pola sua banda, desenvolveu un dos capítulos co título “Historia de la fotografía en Galicia” (pp. 203 a 212), no que semella unha das primeiras aproximacións historiográficas a esta materia no noso país.
2.    Na páxina 109 escribo: «É sumamente importante destacar a máis que probable relación de María Cardarelly co tamén fotógrafo Eliseo Segond, [...]».
3.  Fernanda é autora de moitos artigos sobre a actividade das nosas fotógrafas. O seu blog www.fotografaspioneiras.com é un referente na investigación neste campo, nunca suficientemente resaltado.
4.  Está publicado no seu número 493, pertencente ao mes de decembro de 2003 (https://www.aelg.gal/resources/publications/2003_12.pdf). O título do artigo foi “Volve a fotografía, retorna a memoria” (pp. 2 a 8), na que o autor trazou una deliciosa reivindicación das orixes da nosa fotografía, acompañando ás súas palabras dun feixe de marabillosas fotografías, pouco reproducidas por outro lado.
5.      Publicamos neste blog a imaxe coa marca de auga que ten en internet por cuestións de dereitos de autor (http://arquivo.galiciana.gal/arpadweb/gl/catalogo_imagenes/grupo.do?registrardownload=0&presentacion=pagina&path=42277&posicion=64).

xoves, 13 de setembro de 2018

Tipoloxías de Juan Palmeiro

Pinchando na imaxe pódese acceder ao documento:

https://drive.google.com/file/d/1QCrbG0q4e7W4kI6T2gBavtUUHOKAubcQ/view?usp=sharing


Tipoloxías de Carlos García

Pinchando na imaxe accédese á información:
https://drive.google.com/file/d/1b8nbAISfd2qjcai6XsWY-1DBhUUbFMJ4/view?usp=sharing

Tipoloxías dos irmáns Guiard

Pinchando na imaxe accédese ao documento:
https://drive.google.com/file/d/1dDFdui1kwmMzlWKCSEndZssK_CMWQ9lp/view?usp=sharing

Tipoloxías de Manuel Palmeiro

Pinchando na imaxe accédese á información:
https://drive.google.com/file/d/1wVskI04iCjArjDqK4l6CcFsafzZVhlC9/view?usp=sharing

Luis Hermida: unha vida no Exército


 
Despois de tratar a biografía deste singular fotógrafo no libro “As orixes da fotografía en Galicia” (Consorcio de Santiago / Alvarellos Editora, 2018), deixamos o desenvolvemento do relato final da súa vida neste espazo.

Na antedita publicación explicamos que foi a súa nai, Juana Cabello, quen o guiou pola profesión fotográfica e fixo del o único neno-fotógrafo con estudio propio do que temos coñecemento. Tras a morte desta, foi o seu pai, Andrés Hermida, quen continuou apostando pola fotografía durante uns poucos anos máis coa escusa da elaboración dun misterioso álbum dos monumentos de Galicia.

Finalmente, o pai, Andrés, volveu servir no Exército despois dunha longa licenza1.

Unha nova profesión

Durante a súa xuventude, Luis Hermida seguiu os pasos do seu pai polos diferentes destinos que lle foron dando. Estiveron uns anos en Lugo e, cando tiveron que pasar a Monforte de Lemos, en xullo de 1892, a súa irmá Emilia xa non os acompañou porque casou co xastre local Andrés García-del Real Andrés2.

Tras Monforte trasladáronse en outubro do mesmo ano a Pontevedra. Poucos meses despois, en febreiro de 1893, Andrés Hermida pediu e obtivo unha nova licenza, nesta ocasión para residir na parroquia ourensá de Canedo. Descoñecemos que vencello puido manter con esta localidade, que estaba tan lonxe da cidade a cuxo cuartel estaba adscrito. Esta situación resultaba absurdamente incómoda e o certo é que en setembro do mesmo ano foi destinado ao Rexemento de Infantaría de Reserva de Ourense nº 59, a pouco máis de vinte quilómetros de Canedo.

Andrés Hermina apenas prestou os seus servizos na cidade das Burgas durante un ano. Residía aquí cos seus fillos menores de idade, Luis e Leopoldo, cando nunha viaxe a Xinzo de Limia faleceu o 16 de setembro de 1894 por varíola.

Os anos seguintes foron dun certo desamparo para os irmáns Hermida. Incluso a pensión da Sociedade de Socorros Mutuos da Arma de Infantaría, á que tiñan dereito como herdeiros seus, non comezou a ser tramitada ata mediados de 18973Entendemos que Luis se dedicou a outras ocupacións ou a formarse ata que en agosto de 1895, cumpridos os 18 anos, puido ingresar tamén no Exército4, sendo Lugo (onde residía a súa irmá Emilia) o seu primeiro destino. En febreiro de 1896 foi mobilizado no 1º Batallón Expedicionario a Cuba, mentres o seu irmán Leopoldo era soldado en Porto Rico.

A súa participación na Guerra de Cuba reportoulle un rápido ascenso na escala. O seu rexemento, o de Luzón (logo chamado de Isabel La Católica) nº 54, participou en diversas accións de combate, o que lle valeu en decembro de 1897 o ascenso a tenente 2º. Coa derrota, volveu desde Cienfuegos a Vigo en febreiro de 1899, sendo destinado a Lugo. Aquí casou o 10 de xullo do mesmo ano coa luguesa Teresa Fernández Capón5. Teresa era só uns meses máis nova que o seu marido. Naceu o 26 de maio de 18776 e era filla dun propietario malacitano, chamado Joaquín Fernández Hurtado, e dunha luguesa, chamada Dolores Capón Andrés.

Continuou nos seguintes anos residindo en Lugo, onde naceron os seus dous fillos. Así en 1900, naceu o primoxénito, Luis Hermida Fernández, e o 4 de maio de 1901 o segundo fillo, Joaquín. Por outra banda, Luis foi destinado en 1903 a Logroño, onde vivía o seu medio irmán Leopoldo. Ao recibir en 1906 o grao de tenente 1º foi trasladado a Santander e en 1913 a Pamplona, acadando aquí dous anos despois o grao de capitán.


Unha traxedia africana

O seu segundo fillo, Joaquín, decidiu, como o pai e o avó, facer a carreira militar e, en 1918, ingresou na Academia Militar. Xunto destas liñas temos unha imaxe tomada en Ceuta deste fillo de Luis Hermida polo fotógrafo local José Calatayud. 

Joaquín Hermida Fernández, polo fotógrafo José Calatayud Aznar.
Ceuta, 1924. Blanco y Negro, do 12/10/1924, p. 22 (col. ppia.)

Como sabemos, desde 1911 estábase desenvolvéndose no norte de África a chamada Guerra do Rif e, loxicamente, Joaquín Hermida foi alí destinado co grao de tenente do Terzo. Por desgraza, atopou a morte no Combate de Zinat, preto de Tetuán, a principios de 1924, cando apenas contaba 22 anos. Nesta imaxe que publicamos a continuación podemos ver o lugar onde isto aconteceu.

Fortificacións españolas en Zinat, onde Joaquín Hermida morreu,
polo fotógrafo Ángel Rubio en 1924.
Blanco y Negro, do 12/10/1924, p. 23 (col. ppia.)

Os anos seguintes pasaron para Luis Hermida e a súa muller en Santander, onde foi trasladado en agosto de 1919, ata que con 54 anos, coa chegada da República en 1931, formou parte dese continxente de militares que foi xubilado. Fíxoo co grao de comandante.


Poucas semanas antes do golpe de estado de Francisco Franco, en abril de 1936, recibiu a placa da Orde de San Hermenexildo7. Esta é a última nova que temos de Luis Hermida. Debeu falecer pouco antes ou pouco despois de rematar a guerra, probablemente na capital cántabra. A súa viúva recibiría a pensión correspondente desde 19408.

Aquí remata a historia do neno-fotógrafo, que fixo profesión naqueles oficios que lle marcaron os seus pais: a fotografía pola parte da súa nai, e a milicia, pola do seu pai. A pesar de non poder aínda valorar axeitadamente a calidade da súa obra fotográfica, si que podemos marabillarnos co periplo da súa infancia. Como no caso de María Cardarelly, podemos falar dun novo lóstrego que bateu a fotografía compostelá e que desapareceu sen deixar a pegada do seu brillo na nosa cidade.

Notas:
1. Moitas das informacións biográficas de Andrés Hermida Soto están extraídas da súa folla de servizos (“Arma de Infantería. Batallón de Depósito de Santiago Número 62”, Archivo General Militar de Segovia, sección 1ª, cartafol E-594).
2. Sobre a descendencia de Emilia Hermida e Andrés García-del Real recomendo a consulta da páxina web que Federico García-del Real desenvolveu sobre o seu apelido familiar (http://www.gretel.es/garciadelreal/arbol22.htm).
3. Boletín Oficial de la Provincia de Orense (12/05/1897, p. 4).
4. Como no caso do pai, a partir deste momento moitas das informacións biográficas de Luis Hermida Cabello están extraídas da súa correspondente folla de servizos (“Distrito Militar de la Isla de Cuba. 1er Batallón del Regimto Ynfanta Luzón nº 54. Hoja de servicios del 2º Teniente Don Luis Hermida Cabello”, Archivo General Militar de Segovia, sección 1ª, cartafol E-504).
5. El Eco de Santiago (13/07/1899, p. 1).
6. “Registro Civil de Lugo. Matrimonios. Año 1899" (Rexistro Civil de Lugo, tomo 24, páxina 136, sección 2ª, nº 4979).
7. Diario Oficial del Ministerio de la Guerra (29/04/1936, p. 234).
8. Boletín Oficial del Estado (02/04/1940, p. 2252).